„Kiedy bawiłem się w kaptywusa w Ogrodzie Luksemburskim – wspomina Roland Barthes w swojej książce o sobie samym – największą przyjemność sprawiało mi nie prowokowanie przeciwnika i zuchwałe stawanie się celem jego gonitwy, lecz uwalnianie więźniów – w wyniku czego wszyscy wracali na swoje miejsca: gra zaczynała się od zera” [1] . Czytanie Rolanda Barthesa to rodzaj takiej osobliwej zabawy, w której biorą udział czytający i czytany. Barthes bynajmniej nie chce być w niej celem zuchwałej gonitwy czytelnika, który próbuje złapać go za poły płaszcza i ująć w ten sposób wymykający się sens tekstu. Dlatego jest tym, który uwalnia schwytanych w pułapkę stereotypowej lektury, zaczynając grę z odbiorcą od nowa. Tak oto czytelnik dostaje do rąk tę dziwną książkę, pokawałkowaną wypowiedź złożoną z niespójnych – wydawało by się – fragmentów, które jednak w najlepszy z możliwych sposobów oddają specyfikę natury autora, będącego jednocześnie bohaterem swojej własnej narracji [2] .
Poetyka fragmentu
Barthes pisze o sobie, że „uwielbia wynajdywać i pisywać początki, stara się pomnażać tę przyjemność: oto dlaczego pisze fragmentami: ile fragmentów, ile fragmentów i początków, tyle przyjemności (nie lubi za to końców: ryzyko retorycznej klauzuli jest zbyt wielkie: lęk, że nie będzie potrafił oprzeć się ostatniemu słowu, ostatniej replice)”[3] . Pisanie fragmentami jest metodą pracy bądź – zwyczajnie – rodzajem praktyki piśmienniczej właściwej osobom prowadzącym dzienniki. Wedle niezwykle oszczędnej i fortunnej definicji Philippe’a Lejeune’a dziennik to „seria datowanych śladów”[4] . Choć dzieło Barthesa jest serią śladów, zapisów utrwalonych na nośniku, brak dat nie pozwala czytać go jak dziennika. Niemniej, tak jak „wpis” czy „notatka” w dzienniku, tak u Barthesa „fragment” stanowi samowystarczalną mikrocałość, wewnątrz której panuje szczególnego rodzaju porządek. Ponieważ fragment jest wedle Barthesa swoistym gatunkiem retorycznym, można wnioskować, że całość utkana z takich cząstek przyniesie nieoczekiwane rezultaty w postaci dzieła, które przeszywa dreszcz sensu. Można próbować szukać tego „prawdziwego” sensu ( o ile taki istnieje). Trzeba jednak uważać, by nie dać złapać się w pułapkę Doksy (obiegowa opinia), od której bije śmiertelny chłód sensu stałego, myśli powtarzanej. Dlatego – jak sądzę – poetyka fragmentu. Barthes dba o swojego czytelnika, którego uwalnia gdy tylko ten da się schwytać fałszywemu wrażeniu odnalezienia sensu. Uwalnia każdym kolejnym fragmentem, który nie pozwala zakrzepnąć czytelnikowi w „oczywistości” poprzedniego, i sam „jeszcze drży”[5] . Każdy fragment Barthes’owskiego dzieła drży, drży obecnością jakiegoś sensu, którego jednak nie da się uchwycić w prosty sposób (i czy w ogóle da?). Ale można próbować: wciąż zaczynać na nowo.
Rozkosz pisania
„Powszechna opinia – czytamy u Barthesa – nie lubi mowy intelektualistów. Dlatego też oskarżano go często, że posługuje się intelektualistycznym żargonem. Padał wówczas ofiarą swoistego rasizmu: wykluczano jego język, czyli jego ciało: «nie mówisz tak jak ja, więc cię wykluczam»”[6] . Choć wykluczony, Barthes nie rezygnuje z popadania w estetykę. Inaczej mówiąc, jego język jest daleki od schematyzmu i bezpłciowości naukowego żargonu, a zdanie „potępione jako przedmiot ideologiczny i stworzone jako rozkosz” [7]. Barthes zamieścił w książce fragment swojego szkolnego wypracowania z francuskiego wraz z komentarzem nauczyciela: „Temat bardzo dobrze zrozumiany, potraktowany ze smakiem, osobiście i w bardzo interesujący sposób; w stylu momentami niezręcznym, lecz bardzo wyrazistym”[8] . Słowa te najlepiej oddają istotę Barthes’owskiego języka, w którym bardzo mocno znać autora. Jego pisarstwo nie pozbawione jest językowej wirtuozerii. I nie chodzi tutaj o samą urodę warstwy brzmieniowej tekstu, która jest niewątpliwa, ale o pewną właściwość, którą można określić – używając Barthes’owskiego sformułowania – „rozkoszą pisania”. „Rozkosz – tłumaczy autor książki o sobie samym – nie jest odpowiedzią na pragnienie (jego zaspokojeniem), lecz tym, co je zaskakuje, przekracza, zakrzywia, zbija z tropu”[9] . Rozkosz pisania przejawia się w nieprzewidywalności słowa, któremu autor „Imperium znaków” nadaje coraz to nowych akcentów, chroniąc je (słowo) tym samym przed groźbą zakrzepnięcia w systemie językowym. Niech za przykład posłuży jedno z najchętniej używanych przez Barthesa słów: c i a ł o. Istnieje ono nie tylko pod postacią fizjologicznych funkcji, jak trawienie czy sen. Oto tylko niektóre ze znaczeń przypisywanych mu przez francuskiego myśliciela: ciało zmysłowe, ciało targane emocjami, ciało popychane czy wysławiane, ciało przestraszone, ciało mitologiczne, ciało pokazywane, ciało paryskie i ciało wiejskie, ciało literackie[10] , itd. Pomimo wyrazistej formy, znaczenie każdego z tych „ciał” pozostaje nieuchwytne, wymyka się martwym definicjom. Bo cóż oznacza „ciało paryskie” nieulokowane w kontekście choćby jednego zdania, choćby fragmentu wypowiedzi? Takie podejście wykracza poza możliwości standardowej lektury, czyniąc z niej prawdziwą rozkosz dla czytelnika.
Prehistoria ciała
Nie zabrakło w tej przedziwnej książce obrazów z przeszłości. Obrazów istniejących pod dwiema postaciami: zdjęć i pisma. Na początku znajdziemy więc rodzinne Bayonne z początku XX wieku, dom z obszernym ogrodem, w którym dorastał młodziutki Roland B., fotografie dziadków, wcześnie zmarłego ojca – oficera marynarki wojennej, tramwaj z „białym pyszczkiem”, który co dzień woził do szkoły, a także zdjęcia samego Rolanda B. zanim stał się „tym” Rolandem Barthesem. Autor opatrzył zdjęcia komentarzami, które złożyły się w rodzinną opowieść o czasach młodości. Barthes porzucił jednak właściwy wczesnemu dzieciństwu narracyjny ton na rzecz poetyki fragmentu, przekonany, że tekst nie może niczego o nim opowiedzieć. Może natomiast poprowadzić go w stronę (czyżby jednak) wrażenia totalności?
[1] R. Barthes, Roland Barthes, przeł. T. Swoboda, Gdańsk 2011, s. 60.
[2] Roland Barthes nie zastosował na określenie swojej książki terminu „autobiografia”, którego użyli wydawcy. Na początku zaznaczył: „Wszystko to należy uznać za wypowiedziane przez postać z powieści” (Tamże, s. 7).
[3] Tamże, s. 106.
[4] Ph. Lejeune, „Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…” O dziennikach osobistych, przeł. A. Karpowicz, M. i P. Rodakowie, Warszawa 2010, s.36.
[5] R. Barthes, dz. cyt., s. 109.
[6] Tamże, s. 115.
[7] Tamże, s. 116.
[8] Tamże, s. 41.
[9] Tamże, s. 124.
[10] Tamże, s. 71.
ISBN: 978-83-7453-980-7
data wydania: 2011
wymiary: 165x215 mm
oprawa: Miękka
liczba stron: 226
wydawnictwo: słowo/obraz terytoria
seria: Rzeczy biograficzne
gatunek: Biografie i autobiografie
Dorota Walczak
Utwór | Od |
| 1. Inne historie | gaba |
Utwór | Od |
| 1. W bezkresie niedoli | ladyfree |
| 2. było, jest i będzie | ametka |
| 3. O Tobie | ametka |
| 4. Świat wokół nas | karolp |
| 5. Kolekcjonerka (opko) | will |
| 6. alchemik | adolfszulc |
| 7. taka zmiana | adolfszulc |
| 8. T...r | kid_ |
| 9. przyjemność | izasmolarek |
| 10. impresja | izasmolarek |
Utwór | Od |
| 1. Sprzymierzeniec | blackrose |
| 2. Podaruję Ci | litwin |
| 3. test gif | amigo |
| 4. Primavera_AW | annapolis |
| 5. Melancholia_AW | annapolis |
| 6. +++ | soida |
| 7. *** | soida |
| 8. Góry | amigo |
| 9. Guitar | amigo |
| 10. ocean | amigo |
Recenzja | Od |
| 1. Zielona granica | irka |
| 2. Tajemnice Joan | wanilia |
| 3. Twój Vincent | redakcja |
| 4. "Syn Królowej Śniegu": Nietzscheańska tragedia w świecie baśni | blackrose |
| 5. Miasto 44 | annatus |
| 6. "Żywioł. Deepwater Horizon" | annatus |
| 7. O matko! Umrę... | lu |
| 8. Subtelność | lu |
| 9. Mustang | lu |
| 10. Pokój | martaoniszk |