Roland Barthes
„Kiedy bawiłem się w kaptywusa…”, czyli Roland Barthes par Roland Barthes

„Kiedy bawiłem się w kaptywusa w Ogrodzie Luksemburskim – wspomina Roland Barthes w swojej książce o sobie samym – największą przyjemność sprawiało mi nie prowokowanie przeciwnika i zuchwałe stawanie się celem jego gonitwy, lecz uwalnianie więźniów – w wyniku czego wszyscy wracali na swoje miejsca: gra zaczynała się od zera” [1] . Czytanie Rolanda Barthesa to rodzaj takiej osobliwej zabawy, w której biorą udział czytający i czytany. Barthes bynajmniej nie chce być w niej celem zuchwałej gonitwy czytelnika, który próbuje złapać go za poły płaszcza i ująć w ten sposób wymykający się sens tekstu. Dlatego jest tym, który uwalnia schwytanych w pułapkę stereotypowej lektury, zaczynając grę z odbiorcą od nowa. Tak oto czytelnik dostaje do rąk tę dziwną książkę, pokawałkowaną wypowiedź złożoną z niespójnych – wydawało by się – fragmentów, które jednak w najlepszy z możliwych sposobów oddają specyfikę natury autora, będącego jednocześnie bohaterem swojej własnej narracji [2] .


Poetyka fragmentu


Barthes pisze o sobie, że „uwielbia wynajdywać i pisywać początki, stara się pomnażać tę przyjemność: oto dlaczego pisze fragmentami: ile fragmentów, ile fragmentów i początków, tyle przyjemności (nie lubi za to końców: ryzyko retorycznej klauzuli jest zbyt wielkie: lęk, że nie będzie potrafił oprzeć się ostatniemu słowu, ostatniej replice)”[3] . Pisanie fragmentami jest metodą pracy bądź – zwyczajnie – rodzajem praktyki piśmienniczej właściwej osobom prowadzącym dzienniki. Wedle niezwykle oszczędnej i fortunnej definicji Philippe’a Lejeune’a dziennik to „seria datowanych śladów”[4] . Choć dzieło Barthesa jest serią śladów, zapisów utrwalonych na nośniku, brak dat nie pozwala czytać go jak dziennika. Niemniej, tak jak „wpis” czy „notatka” w dzienniku, tak u Barthesa „fragment” stanowi samowystarczalną mikrocałość, wewnątrz której panuje szczególnego rodzaju porządek. Ponieważ fragment jest wedle Barthesa swoistym gatunkiem retorycznym, można wnioskować, że całość utkana z takich cząstek przyniesie nieoczekiwane rezultaty w postaci dzieła, które przeszywa dreszcz sensu. Można próbować szukać tego „prawdziwego” sensu ( o ile taki istnieje). Trzeba jednak uważać, by nie dać złapać się w pułapkę Doksy (obiegowa opinia), od której bije śmiertelny chłód sensu stałego, myśli powtarzanej. Dlatego – jak sądzę – poetyka fragmentu. Barthes dba o swojego czytelnika, którego uwalnia gdy tylko ten da się schwytać fałszywemu wrażeniu odnalezienia sensu. Uwalnia każdym kolejnym fragmentem, który nie pozwala zakrzepnąć czytelnikowi w „oczywistości” poprzedniego, i sam „jeszcze drży”[5] . Każdy fragment Barthes’owskiego dzieła drży, drży obecnością jakiegoś sensu, którego jednak nie da się uchwycić w prosty sposób (i czy w ogóle da?). Ale można próbować: wciąż zaczynać na nowo.


Rozkosz pisania


„Powszechna opinia – czytamy u Barthesa – nie lubi mowy intelektualistów. Dlatego też oskarżano go często, że posługuje się intelektualistycznym żargonem. Padał wówczas ofiarą swoistego rasizmu: wykluczano jego język, czyli jego ciało: «nie mówisz tak jak ja, więc cię wykluczam»”[6] . Choć wykluczony, Barthes nie rezygnuje z popadania w estetykę. Inaczej mówiąc, jego język jest daleki od schematyzmu i bezpłciowości naukowego żargonu, a zdanie „potępione jako przedmiot ideologiczny i stworzone jako rozkosz” [7]. Barthes zamieścił w książce fragment swojego szkolnego wypracowania z francuskiego wraz z komentarzem nauczyciela: „Temat bardzo dobrze zrozumiany, potraktowany ze smakiem, osobiście i w bardzo interesujący sposób; w stylu momentami niezręcznym, lecz bardzo wyrazistym”[8] . Słowa te najlepiej oddają istotę Barthes’owskiego języka, w którym bardzo mocno znać autora. Jego pisarstwo nie pozbawione jest językowej wirtuozerii. I nie chodzi tutaj o samą urodę warstwy brzmieniowej tekstu, która jest niewątpliwa, ale o pewną właściwość, którą można określić – używając Barthes’owskiego sformułowania – „rozkoszą pisania”. „Rozkosz – tłumaczy autor książki o sobie samym – nie jest odpowiedzią na pragnienie (jego zaspokojeniem), lecz tym, co je zaskakuje, przekracza, zakrzywia, zbija z tropu”[9] . Rozkosz pisania przejawia się w nieprzewidywalności słowa, któremu autor „Imperium znaków” nadaje coraz to nowych akcentów, chroniąc je (słowo) tym samym przed groźbą zakrzepnięcia w systemie językowym. Niech za przykład posłuży jedno z najchętniej używanych przez Barthesa słów: c i a ł o. Istnieje ono nie tylko pod postacią fizjologicznych funkcji, jak trawienie czy sen. Oto tylko niektóre ze znaczeń przypisywanych mu przez francuskiego myśliciela: ciało zmysłowe, ciało targane emocjami, ciało popychane czy wysławiane, ciało przestraszone, ciało mitologiczne, ciało pokazywane, ciało paryskie i ciało wiejskie, ciało literackie[10] , itd. Pomimo wyrazistej formy, znaczenie każdego z tych „ciał” pozostaje nieuchwytne, wymyka się martwym definicjom. Bo cóż oznacza „ciało paryskie” nieulokowane w kontekście choćby jednego zdania, choćby fragmentu wypowiedzi? Takie podejście wykracza poza możliwości standardowej lektury, czyniąc z niej prawdziwą rozkosz dla czytelnika.


Prehistoria ciała


Nie zabrakło w tej przedziwnej książce obrazów z przeszłości. Obrazów istniejących pod dwiema postaciami: zdjęć i pisma. Na początku znajdziemy więc rodzinne Bayonne z początku XX wieku, dom z obszernym ogrodem, w którym dorastał młodziutki Roland B., fotografie dziadków, wcześnie zmarłego ojca – oficera marynarki wojennej, tramwaj z „białym pyszczkiem”, który co dzień woził do szkoły, a także zdjęcia samego Rolanda B. zanim stał się „tym” Rolandem Barthesem. Autor opatrzył zdjęcia komentarzami, które złożyły się w rodzinną opowieść o czasach młodości. Barthes porzucił jednak właściwy wczesnemu dzieciństwu narracyjny ton na rzecz poetyki fragmentu, przekonany, że tekst nie może niczego o nim opowiedzieć. Może natomiast poprowadzić go w stronę (czyżby jednak) wrażenia totalności?

[1] R. Barthes, Roland Barthes, przeł. T. Swoboda, Gdańsk 2011, s. 60.
[2] Roland Barthes nie zastosował na określenie swojej książki terminu „autobiografia”, którego użyli wydawcy. Na początku zaznaczył: „Wszystko to należy uznać za wypowiedziane przez postać z powieści” (Tamże, s. 7).
[3] Tamże, s. 106.
[4] Ph. Lejeune, „Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…” O dziennikach osobistych, przeł. A. Karpowicz, M. i P. Rodakowie, Warszawa 2010, s.36.
[5] R. Barthes, dz. cyt., s. 109.
[6] Tamże, s. 115.
[7] Tamże, s. 116.
[8] Tamże, s. 41.
[9] Tamże, s. 124.
[10] Tamże, s. 71.

ISBN: 978-83-7453-980-7
data wydania: 2011
wymiary: 165x215 mm
oprawa: Miękka
liczba stron: 226
wydawnictwo: słowo/obraz terytoria
seria: Rzeczy biograficzne
gatunek: Biografie i autobiografie

 

Dorota Walczak

średnia ocena:
oceń utwór:
Dodaj artykuł do:
(dodano 27.07.2012 autor: walczak)
Dział literatura
Tagi:
KOMENTARZE:
Aby dodać komentarz musisz się zalogować
Logowanie
Po zalogowaniu będziesz mieć możliwośc dodawania swojej twórczości, newsów, recenzji, ogłoszeń, brać udział w konkursach, głosować, zbierać punkty... Zapraszamy!
REKLAMA
UTWORY OSTATNIO DODANE
RECENZJE OSTATNIO DODANE
OGŁOSZENIA OSTATNIO DODANE
REKOMENDOWANE PREMIERY
1
Konrad Imiela
2
Robert Traczyk
3
Weronika Zajkowska
4
Norbert Bajan
5
Jacek Mikołajczyk
6
Natalia Korczakowska
7
Ewa Platt
8
Krzysztof Garbaczewski
9
Krzysztof Pastor
10
Richard Chappell
REKLAMA
ZALINKUJ NAS
Wszelkie prawa zastrzeżone ©, irka.com.pl
grafika: irka.com.pl serwis wykonany przez Jassmedia