Proza powinna tłumaczyć samą siebie. Powinna z jednej strony otwierać na nowe przestrzenie w nas i wokół, z drugiej zaś być samowystarczalna, zamykać się w skończonym, wewnętrznym sensie i ładzie. Zdania winny uzasadniać istnienie w ramach akapitu, a słowa w obrębie zdań. W najnowszej książce Axelsson "Lód i woda, woda i lód" zabrakło i otwarcia, i samoistności. Lektura nie przyniosła ze sobą ani oczyszczenia, ani napełnienia. Nie wskazała nowych horyzontów intelektualnych czy warsztatowych. Wszystko, co we mnie pozostało, to odczucie, że po prostu zaliczyłam kolejny opasły tom.
Szukając przyczyn takiego stanu rzeczy, doszłam do wniosku, iż problem tkwi w zmęczeniu Autorki. Być może pisała "Lód…" pod presją czasu, na zamówienie. Albo najzwyczajniej w świecie pozwoliła się tematycznie i stylistycznie skatalogować raz przyjętej manierze. A może po udanej "Kwietniowej czarownicy" oraz "Tej, którą nigdy nie byłam" zabrakło sił i pomysłu na kontynuację tej drogi, skutkiem czego doszło do ucieczki w styl dziennikarski. Oczywiście przyjmuję także ewentualność własnej pomyłki. Reporterski momentami język mógł być przecież zamierzonym środkiem artystycznego wyrazu. Jeśli jednak prawdą jest ostatnia hipoteza, to silnie irytujący i rozczarowujący estetycznie był ów środek dla mnie. Szczegółowe opisy każdego ruchu bohaterów nie budowały wrażenia realizmu, ale nasuwały skojarzenia nie tylko z prasową, ale nawet sądowniczą sprawozdawczością. Czemu bowiem ma służyć informacja, że sternik odmierzył siedem miarek kawy do ekspresu (sic!)?
Słabością "Lodu…" jest zatem przede wszystkim warstwa językowa, która pod koniec powieści nie pozostawia złudzeń, iż Autorka sztucznie wydłuża akcję, próbując być może wypracować narzuconą jej w umowie liczbę arkuszy wydawniczych. Narracja nie odkrywa przed czytelnikiem żadnej głębi, a jedynie informuje, co się dzieje, gdzie i kto bierze udział w wydarzeniach. Być może owe mankamenty należałoby zrzucić na karby słabego przekładu, no ale tego już nie jestem w stanie sprawdzić i zapewne większość z nas nie może pozwolić sobie na lekturę Axelsson w oryginale. Pozostaje nam zatem tłumaczenie takie, jakie jest.
Jeszcze jedna kwestia nie daje mi spokoju. "Lód…" potwierdził rys charakterystyczny fabuł Majgull. Autorka konsekwentnie pisze o skandynawskim chłodzie emocjonalnym, stanach depresyjnych, problemach rodzinnych, tożsamościowych, zagubieniu psychicznym swoich bohaterów. Rodzi się przeto pytanie, czy taki obraz Szwedów odzwierciedla całą prawdę? A może jest nazbyt jednostronny, skrzywiony, a przez to krzywdzący? Czy na dalekiej północy nie ma innych barw niż błękit, biel i szarość? Innych uczuć niż smutek, pustka, żal? Innych stanów fizycznych niż lód i woda? Innych rodzin niż rozbite, nierozmawiające ze sobą, zagubione w otchłaniach samotności? Strach pomyśleć, że odpowiedź mogłaby być jedynie twierdząca: tak, nie ma innego skandynawskiego świata niż nakreślony na kartach prozy Axelsson. Jeśli miałoby być właśnie tak, to Boże chroń nas przed nowym potopem! Dozwól zachować resztki ciepła i spokojnego umysłu! By prośba ta zaś mogła się ziścić, sugeruję rezygnację z lektury Lodu… No chyba, że ktoś ma upodobanie w deszczowych nastrojach.
Wydawnictwo W.A.B., sierpień 2010
ISBN: 978-83-7414-805-4
Liczba stron: 552
Wymiary: 123 x 195 mm
Wydanie: 1
Tłumaczenie: Katarzyna Tubylewicz