Praga, „młodsza siostra Warszawy”, doczekała się wreszcie solidnego opracowania naukowego. „Odkrywanie żydowskiej Pragi. Studia i materiały” (pod redakcją naukową dr Zofii Borzymińskiej) to książka, która jest owocem zorganizowanej przez Żydowski Instytut Historyczny konferencji poświęconej Żydom na Pradze. Tytułowe „odkrywanie” nie jest w tym wypadku nadużyciem, bo książka istotnie daje pogląd o bujnym życiu żydowskim w prawobrzeżnej Warszawie.

Jak napisała w recenzji prof. Elżbieta Mazur, „Prezentowana praca jest pierwszym ważnym krokiem do zbudowania całościowej wizji życia codziennego, struktury zawodowej, pozycji społecznej ludności żydowskiej, dość specyficznie rozwijającej się rzeczywistości gospodarczej, politycznej i kulturalnej prawobrzeżnej Warszawy”. Praski koloryt można odnaleźć w tłumaczeniach z języka jidysz, które stanowią niemal połowę objętości tomu. Część z nich pochodzi ze strony internetowej varshe.org.pl i została użyczona przez Gminę Wyznaniową Żydowską w Warszawie.
*
A życie na Pradze było inne niż w stolicy – przypominało raczej egzystencję w sztetlu niż wielkomiejski blichtr. Ludzie dużo plotkowali, a znali się nie z nazwiska, tylko po przydomku: Urełe Icchok Tędacz (trędacz to w gwarze warszawskiej człowiek o ospowatej cerze), Bracha od kartofli itd. Prócz znanych postaci (Szmul Zbytkower) pojawiają się tu wydobyte z niepamięci „praskie typki”, jak „szklarz, który walczył z królem Dawidem” czy krawiec Fajwel Lewiński. Ten ostatni mieszkał na Nowej Pradze i zasłynął jako „cudotwórca”. Na swoich cudach robił świetne interesy w przeciwieństwie do gaona Menachema Ziemby, który po śmierci teścia sprzedawał gwoździe. Gaon, czyli geniusz myśli, prowadził na Pradze słynną w Europie jeszywę, w której studiowało doborowe grono uczniów z bliska i z daleka. Niektórzy pod foliałami Talmudu studiowali „bibułę” i stoczyli się w otchłań grzechu – zostali komunistami (podobnie stało się z dziećmi nowopraskiego „cudotwórcy”). W książce (starannie opracowanej pod względem edytorskim) przeczytamy o początkach ruchu syjonistycznego na Pradze, a także o powstaniu praskiego Bejtaru. Strażnikami moralności byli chasydzi, którzy przy pomocy swoich bojówek walczyli ze wszelkimi objawami zdegenerowania – politycznego i moralnego. W szabat nie pozwalali młodzieży męskiej odpoczywać na nadwiślańskiej plaży, tylko przymuszali do uczestnictwa w nabożeństwie. A domów modlitwy i chasydzkich sztibli było na Pradze mnóstwo...
Prascy Żydzi trudnili się handlem, wielu z nich pracowało przy uboju bydła. Bywało, że na Pradze sprzedawano 130 tys. wołów rocznie, czyli 2500 tygodniowo. Pamięć o tym zachowała się w nazewnictwie ulic: Targowej, Wołowej, Krowiej. Niezwykle bogata pod względem faktograficznym książka zawiera także mapy, ilustracje oraz wspomnienia żydowskich mieszkańców Pragi. Te ostatnie zostały przetłumaczone z praskiej „księgi pamięci” i udostępnione przez GWŻ w Warszawie. Więcej tekstów na stronie: varshe.org.pl

„Odkrywanie żydowskiej Pragi. Studia i materiały”
redakcja naukowa: Zofia Borzymińska
liczba stron: 462
wydawca: Żydowski Instytut Historyczny
Warszawa 2014