Gdy nie wracają jaskółki

Książkę Germana Sałudajewa Jestem Czeczenem trudno jednoznacznie zaklasyfikować do jakiegoś gatunku. Wydaje się, że najbliżej jej do reportażu. Jest ona pisana jednak tak poetyckim językiem, że wymyka się wszelkiej dosłowności. Czytelnik ma wrażenie obcowania bardziej z przerażającą, senną wizją pisarza niż opisem rzeczywistych wydarzeń. Tom stanowi zbiór luźno powiązanych ze sobą historyjek o wojnie czeczeńskiej. Czeczenia jest w nim ukazana jako cierpiąca na wojnie kobieta-matka. Autor to opłakujący ją syn, odczuwający dodatkowo wyrzuty sumienia, dlatego, że ją porzucił: „Powinienem był przypaść do twoich ran, powinienem był zasłonić cię choćby przed jednym odłamkiem, obmyć twoje ciało swoją krwią, przylgnąć do ciebie policzkiem i chłonąć twój ból, ale mnie przy tobie nie było”.
Olbrzymim atutem książki są fragmenty poświęcone czeczeńskiej obyczajowości. Najbardziej wzruszają opowieści o górach i jaskółkach. Zwłaszcza o jaskółkach. Przylatują one do Czeczenii zawsze dzień przed rozpoczęciem lata. Są oznaką błogosławieństwa, zwłaszcza dla rodzin, pod których dachami domów uwiją swe gniazda. Czeczeni wierzą ponadto, że jaskółki są duchami ich zmarłych krewnych, którzy w ciałach ptaków czuwają nad nimi. Kiedy wojna zburzyła domy, jaskółki odleciały z Czeczenii.
Pisarz mówi także o tym, jak trudno być Czeczenem. Wylicza szereg warunków, które musi spełnić przedstawiciel tej narodowości. Czeczen musi ugościć wroga, jeżeli ten przyjdzie do jego domu, bronić honoru dziewczyny nawet za cenę śmierci, powinien ścigać i zabić człowieka, na którym ciążyła zemsta jego rodziny (wbijając mu kindżał prosto w serce, gdyż nie można nikogo ranić w plecy), zatrzymać samochód, żeby przywitać znajomego starca oraz podzielić się z przyjacielem ostatnim kawałkiem chleba. Czeczenowi nie wolno ponadto nigdy uciec z pola walki a przede wszystkim nie wolno mu płakać: „ I cokolwiek by się działo nie wolno ci płakać. Niech odchodzą ukochane kobiety, niech w nędzę popada twój dom, niech na twoich rękach broczą krwią przyjaciele – nie możesz płakać, jeśli jesteś Czeczenem, jeśli jesteś mężczyzną. Tylko jeden raz, jedyny raz w życiu wolno ci zapłakać: kiedy umiera matka”. Matka to także ojczyzna.
Autorowi szczególnie trudno musi być opisywać wspomniany konflikt, gdyż pochodzi z „mieszanej” czeczeńsko-rosyjskiej rodziny. Sam także część życia spędził w Rosji.
Książka Sadułajewa to przede wszystkim opowieść o miłości do ojczyzny. O przerażających wydarzeniach, które rozgrywały się w bezpośrednim otoczeniu pisarza podczas wojny, jak rozsypane po podwórku i przykryte miseczkami pociski kulkowe, wokół których bawiły się dzieci, albo zrzucanie bomb igłowych na ludność cywilną. To także historie o ludziach, najczęściej sąsiadach autora, którzy ucierpieli podczas konfliktu, o Ibraszku, który bał się samolotów, obłąkanej Duńce, błogosławionym Dangi, zabitym Walidzie i wielu, wielu innych. Sadułajew przekazuje wreszcie czytelnikowi, zarówno w bezpośredni, jak i pośredni sposób, jak na niego wpłynęły te wydarzenia. Jakiego człowieka z niego uczyniły.
Ze względu na poruszaną tematykę, Jestem Czeczenem to nie książka przy której można się zrelaksować. Nikt jednak, kto po nią sięgnie, nie powinien narzekać na to, że zmarnował swój czas.

Marta Ławrynkowicz

German Sadułajew, Jestem Czeczenem, przetłumaczyli Katarzyna Rawska-Górecka i Wojciech Górecki, Czarne 2011